Schuldgevoelens maken dat wij ons niet op ons gemak voelen bij onszelf, integendeel: ik heb het gevoel tekortgeschoten te zijn, ik vind dat ik anders moet zijn, het kan zelfs zo ver gaan dat ik mij schaam voor wie ik ben. Onze onmachtgevoelens zijn in veel gevallen verweven met ons geloof. Wordt ons in de Bijbel niet de hoogste norm voorgehouden? En is er wel een mens die kan zeggen dat hij of zij daaraan beantwoordt? Toch wordt zij ons met heilig gezag en dwingend appèl voorgehouden. Dat moet wel leiden tot een mengeling van onmacht en schuldgevoelens.

Ik schiet tekort
Onze schuldgevoelens zijn echter in veel gevallen geen symptomen van schuld, maar van schaamte. Als je het gevoel hebt tekortgeschoten te zijn, probeer dan eens eerlijk naar dit gevoel te kijken. Kun je een gebod aanwijzen dat je hebt overtreden? In negen van de tien gevallen lukt dat niet. Je hebt niet gestolen, je hebt niet begeerd, je hebt objectief gezien niemand tekortgedaan. Als je tegen je naaste medemensen dit soort gevoelens zou opbiechten, zouden ze verbaasd zijn en zeggen: maar u bent altijd zo'n fantastische vader of moeder geweest; of: dat heb ik helemaal niet zo beleefd. Hoe komt het dan dat dit soort vage, ongedefinieerde gevoelens bij ons de kop opsteken? De Bijbel noemt dat schaamte.
Schaamte is iets heel anders dan schuld. Schuld heeft te maken met het overtreden van een gebod, maar schaamte is het gevolg van teleurgesteld zijn in mijzelf. Oosterse culturen als die van de Arabieren en de Indiërs worden wel schaamteculturen genoemd, maar de westerse cultuur is vanouds een schuldcultuur. In het Oosten is gezichtsverlies - voor de ogen van de mensen je eer verliezen - het ergste wat iemand kan overkomen, in het Westen is dat zonde, overtreden van het gebod. Bij ons draait, of moet ik zeggen draaide, alles om schuld. Want vandaag de dag verandert onze cultuur van een schuld-cultuur in een schaamtecultuur. Je komt nauwelijks meer mensen tegen die geplaagd worden door schuldbesef. Vergeving is daarmee ook voor velen een leeg woord geworden. Maar duizenden zitten met een stuk innerlijke leegte, een gevoel van schaamte: ik schiet tekort, ik heb het niet gehaald, ik ben niet de moeite waard.

Genezingsweg
Omdat wij schuld en schaamte niet helder onderscheiden, vallen veel christenen in de fout dat zij per abuis (om het een beetje klinisch te zeggen) de therapie die bij schuld past, toepassen op schaamte. Zij maken de verwarring in hun gevoelsleven alleen maar groter, want de genezingsweg die de Bijbel wijst voor schaamte is een heel andere dan die bij schuld past.
Omdat wij uit een schuldcultuur komen, hebben wij wel goed geleerd wat de Bijbel zegt over genezing van schuld, maar hebben we nauwelijks gehoord wat de Bijbel leert over schaamte. Het bijzondere van de Bijbel is namelijk dat hij oosters noch westers is. Jeruzalem ligt in het midden. Het evangelie spreekt zowel tot het hart van een schuldcultuur als van een schaamtecultuur. Wist u dat er vijftien van de 150 Psalmen over schaamte gaan en dat het woord 'beschaamd staan' 127 keer in het Oude Testament voorkomt?
Dat laat al zien dat de Bijbel ons ook veel leert over hoe je moet omgaan met schaamte en dat is een heel andere bevrijdingsweg dan die uit de schuld. Velen zien dat niet in. Ze stuiten in zichzelf op schuldgevoelens, ze belijden ze voor God en vragen vergeving, maar voelen zich nooit vergeven en de volgende dag komen al die schuldgevoelens weer terug. Begrijpelijk, want wie medicijnen tegen griep neemt als hij reuma heeft, merkt ook geen effect. Zo kan het geloof averechts werken. Het is mogelijk dat mijn schuldgevoel door zulk bidden alleen maar erger wordt.

Schuilen
Welke weg wijst de Bijbel voor schuld en welke voor schaamte? Bij schuld gaat het om een overtreding van een gebod, die ik moet belijden, en dan geeft God ons in Christus vergeving. Zie bijvoorbeeld David in zijn affaire met Batseba en de daarbij passende Psalmen 32 en 51.
Bij schaamte gebeurt iets anders, want schaamte is niet een overtreding van een gebod, het is falen tegenover mijzelf. Schaamte heeft met mijn zelfbeeld te maken. Ik ben teleurgesteld in de verborgen verwachtingen die ik had ten aanzien van mijzelf. De uitweg uit schaamte is schuilen. "Heer, bij U schuil ik, laat mij niet beschaamd worden" (Psalm 31). Wat gebeurt er dan als wij dat doen? Dan worden wij in ere hersteld, met al onze zwakheden aanvaard. Dit helpt ons onszelf te accepteren, waardoor wij ons zelfbeeld kunnen gaan bijstellen.
Precies deze drieslag (falen aan zelfbeeld, schuilen, aanvaard worden) zien we bij David in Ziklag. Daar ging hij af in zijn eigen ogen en die van de mensen, schuilde bij de Here,  en ontving nieuwe krachten (Psalm 31 en 1 Samuël 30:6).

Eerherstel
Het mooiste voorbeeld van herstel uit zowel schuld als schaamte vind ik in de gelijkenis van de Verloren Zoon. Als de zoon terugkeert, zegt hij twee dingen: "Vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en voor u" (schuld), en "Ik ben niet meer waard uw zoon te heten" (schaamte). De vader is zo blij met zijn teruggekeerde zoon dat hij de schuld wegwuift en hem omarmt. De schaamte geneest hij als hij zegt: "Haal vlug de beste kleren, trek ze hem aan en doe hem een ring aan de hand en laten wij feestvieren, want mijn zoon hier was dood en is weer levend geworden" (Lucas 15:22-24). Die ring is het teken van zijn zoonschap. Dat wil zeggen: de zoon krijgt niet alleen vergeving, hij wordt ook weer in ere hersteld, hij wordt opnieuw als zoon aangenomen en zijn vader legt zijn arm om hem heen en zegt: ik ben zo blij dat je er weer bent. Zonder die tweede fase van de liefdevolle aanvaarding zou de zoon wel vergeving hebben ontvangen, maar hij zou zijn schaamte nooit zijn kwijtgeraakt. Hij zou zijn blijven rondlopen met gevoelens van: ik ben tekortgeschoten, ik beantwoord niet aan wat mensen van mij verwachten, ik heb een hekel aan mijzelf.
In dit eerherstel ligt een dimensie die verder gaat dan schuldvergeving. Na schuldvergeving komt aanneming tot zoon of dochter. Daar mondt het evangelie in uit. Dat is niet een kwestie van een juridische vereffening van schuld door een God verweg, maar hierin kent God ons hoogst persoonlijk en komt Hij ons eindeloos nabij. Denk maar aan Golgotha: daar heeft Hij in Christus zich vereenzelvigd met onze diepste nood. Dat is de basis voor ons geloof dat wij bij Hem geborgen zijn en door Hem aanvaard. Psalm 31:21 zegt: "Hij verbergt hen in het verborgene van Zijn aanschijn." Hij wordt voor ieder van ons tot een Vader, die ons persoonlijk bergt in het verborgene van Zijn tent. Wij krijgen een plekje bij God, Hij bergt ons in Zijn hut en zegt tegen ons: je schaamt je misschien over jezelf, maar Ik doe daar niet aan mee, Ik ben blij met jou.

Droombeeld
Na de bijbelse grondlijn wil ik nu tot slot schaamte psychologisch wat nader uitwerken. Wat is schaamte, wat gebeurt er als ik mij schaam?
Ik ga er nu even aan voorbij dat schaamte ook positief kan zijn. Als ze gaaf en zuiver is, is ze zoiets als het bedekken van een geheim, als een daad van liefde zoals Sem en Jafeth deden bij Noachs naaktheid. Maar schaamte is na de zondeval ontspoord en een destructieve factor bij persoonlijkheidsgroei geworden, want schaamte drijft een wig tussen mij en mijzelf. Ik schaam mij. Ik zie mijzelf in mijn ontoereikendheid en ik verwerp mijzelf. In Genesis 3:7 staat: "… en zij bemerkten dat zij naakt waren en zij verborgen zich." Het is dus iets in de relatie van mij met mijzelf. Naar buiten toe is schaamte gezichtsverlies, naar binnen toe is het afwijzing. Ik wijs mijzelf af omdat ik niet beantwoord heb aan het ideaal dat ik mijzelf had gesteld, aan het droombeeld dat ik van mijzelf koesterde. Veel mensen lijden onder voortdurende schuldgevoelens, omdat ze een volkomen verkeerd ideaalbeeld van zichzelf hebben.
Ik geef een voorbeeld: wanneer je leeft in de sfeer van de modebladen en de Amerikaanse tv-series, ga je al gauw als meisje denken dat je niet de moeite waard bent als je jeugdpuistjes hebt of niet zulk mooi golvend haar als de tv-sterren je voortoveren. Je hebt dan je heimelijke zelfbeeld aan de tv ontleend. Wie dan lijdt onder het gevoel tekort te schieten of minder de moeite waard te zijn, moet leren zijn ideaalbeeld te veranderen.
Dat ligt voor de hand bij zo'n eenvoudig voorbeeld als dit. Maar wie meent pas dan een goede moeder te zijn als ze dingen precies zo perfect doet als haar moeder, zit met een veel dieper verworteld probleem. Als ik aan zo'n dieper liggend ideaalbeeld niet beantwoord, dan voel ik mij pas echt schuldig; en als ik gelovig ben, loop ik het gevaar bij ieder falen te denken dat ik tegenover God tekortschoot.

Uniek
Hier kan de scheiding tussen schuld en schaamte hulp bieden. Het is niet God tegenover wie je faalt. Als je Hem om vergeving vraagt, stel je Hem voor een moeilijk parket, want je bent niet schuldig tegenover de geboden. Je schiet tekort ten opzichte van het door jezelf bewust of onbewust aangenomen ideaalbeeld. Wij moeten onze ideaalbeelden laten reinigen, dat is bekering op het vlak van de schaamte. Wij moeten niet gefixeerd blijven luisteren naar de echo in onze ziel van wat onze vaders of moeders zeiden over hoe wij moeten zijn. Wij moeten ons niet laten leiden door wat de tv of krant ons voorhouden. Al onze aandacht moet gericht zijn op wat de Here zelf wil dat wij zijn. Wie dat consequent uitleeft, gaat merken dat de Here zelf met hem of haar omgaat op een heel persoonlijke wijze. Hij verwacht niet van iedereen hetzelfde. Hij kent ons in onze zwakheden. Hij verstaat ons in onze tekorten. Hij bemoedigt ons in de ontplooiing van ieders eigen unieke gaven. Overal waar de Here door Zijn Geest in mensen werkt, creëert Hij geen kopieën, maar originelen. Kijk naar een bloem: hoe meer open naar de zon, hoe unieker de kleur. Dat is het geheim van het werk van de Geest. Het unieke werk van de Geest is dat Hij van de ene christen dit deel van het lichaam maakt, bijvoorbeeld het oor, en van de andere een ander deel, bijvoorbeeld het oog. Zo krijgt ieder zijn plaats en komt het oor niet onder de onmogelijke eis te staan ook het oog te zijn en krijgt ieder vrede in de eigen unieke plaats en gave.

Bijbelleessuggestie:

    * Psalm 31

Om over na te denken / gespreksvragen:

   1. Wat is uw ideaalbeeld voor uzelf? Vindt u dat ook een reëel zelfbeeld?
   2. Hoe kunt u zicht krijgen op wie u bent, uw unieke persoonlijkheid en gaven?

Bewerking: Drs. Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Groei 2003-2

Bron: http://www.groei.org